aD MARGINEM

ЖЕНЩИНА В АРМЯНСКОЙ СЕМЬЕ -1

К.А. Этот фрагмент из книги "Transkaukasia: Transkaukasia. Andeutungen über das familien- und gemeindeleben und die socialen verhältnisse einiger völker zwischen dem Schwarzen und Kaspischen mere". Leipzig, Brockhaus, 1856 (в русском переводе «Закавказский край. Заметки о семейной и общественной жизни и отношениях народов, обитающих между Черным и Каспийским морями») - не просто зарисовка из армянского семейного быта. В книге о «Закавказье», как и в более объемном трехтомном труде "Studien über die innern Zustände, das Volksleben und insbesondere die ländlichen Einrichtungen Russlands". Hanover: Hahn, 1847-1852 (в русском переводе «Исследования внутренних отношений народной жизни и в особенности сельских учреждений России») барон Август фон Гакстгаузен описывает в первую очередь свои непосредственные впечатления от путешествия по Российской империи в 1843 году. Его поездка с целью сбора сведений и писательский труд были заранее поддержаны и оплачены российскими властями. Соответственно его возможности были гораздо шире, чем возможности большинства других путешественников - Гакстгаузен пользовался ведомственными документами, имел необычно широкие для иностранца в царской России возможности задавать много вопросов большому числу людей.

Немногие из его информаторов удостоились такого места, которое занял Хачатур Абовян в разделах, связанных с армянской темой.

«В Тифлисе я познакомился с армянином Абовианом, о котором еще часто будет говорено, потому что ему я обязан знанием армянских народных отношений. Абовиан происходит из рода наследственного армянского сельского главы.

Абовиан хотел постричься в монахи; он был послушником в известном Эчмиадзинском монастыре, когда путешественник Паррот оттуда собирался всходить на Арарат. Он искал сведущего туземца и предложил молодому человеку быть его спутником. Он скоро узнал в нем замечательный талант и уговорил посещать Немецкий университет. Абовиан отправился в Дерпт и в течение 4 лет вполне усвоил себе немецкое университетское образование. Он так хорошо говорит и пишет по-немецки, что никто не узнает в нем чужестранца. Он женился на немке и устроил хозяйство свое совершенно на немецкий лад».

По прибытию в Ереван Гакстгаузена снова направили к Абовяну, "директору вновь учрежденного учебного заведения, где я и нашел убежище"

«Я провел большую часть дня в рассматривании Эриванской водяной системы; при этом меня сопровождал полицеймейстер, который для сообщения мне нужных сведений велел позвать несколько сведущих людей. Человек известный г. Абовиан служил при этом переводчиком».

«25-го августа, рано утром, я посетил вместе с Абовианом церковь, лежащую на самом возвышенном месте Эривани и находящейся при ней монастырь. С этого места открывается очаровательный вид, средоточие которого - Арарат. Я провел там в разговоре с Абовианом все время до самого вечера и приобрел от него в этот и в следующий день богатые сведения об образе жизни, нравах, особенных качествах и наклонностях армянского народа и через это мог уразуметь внутреннюю его жизнь гораздо яснее, нежели когда бы прожил между ними целые месяцы. Абовиан быль один из тех благородных, рассудительных и правдивых людей, которых мы редко встречаем в жизни. Разгадав скоро, что я вообще с любовью стараюсь вникать в жизнь народов, он объяснил мне все с величайшею откровенностью и даже обращал на некоторые предметы особенное мое внимание. Так как он сам прожил 4 года между немцами в Дерпте, то для него сами собою стали ясны, как сходственные, так и противоположные черты обоих народов. Мне стоило только сделать ему один вопрос, задеть его за живое и в нем мгновенно пробуждались мысли и воспоминания, которые он тотчас сообщал мне. При всем этом Абовиан быль преисполнен пламенного патриотизма к своей родине; поэтому-то большею частью всем нижеизложенным я обязан ему, а потом уже моим собственным наблюдениям, которые частью делал тоже под его руководством».

Гакстгаузен провел день и переночевал в родительском доме Абовяна в Канакере, увидел быт его родных.

В примечаниях он отмечает:

«Абовиан составил в Дерпте записки из своих юношеских воспоминаний, заключающих в себе много любопытного, касательно жизни армянского народа. Он подарил их мне с тем, чтобы я ими пользовался, как хотел».

Несколько раз в тексте книги о «Закавказье» барон прямо указывает, что пользуется в данном случае записками Абовяна. Часть записок Абовяна на немецком языке сохранилась и печатается в собраниях сочинений в современном переводе на армянский под условным названием «Գյուղական տների կառուցվածքը». Указывается, что они написаны под руководством профессора Блюма во время учебы в Дерпте в 1834-1835 годах и переданы Гакстгаузену в августе 1843 года.

Из того, что Гакстгаузен пишет об армянах, нам показался интересным фрагмент о положении женщины, который мы сопроводим отрывками абовяновского текста:

Фрагмент из книги о «Закавказье» предваряется общими рассуждениями такого рода:

 

«Семейная жизнь и устройство армянского народа совершенно патриархальные; но в одном отношении этот народ существенно отличается от прочих азиатских народов и именно в отношении к положению женского пола, признания его самостоятельности; равенство прав и достоинства, выказываются в семейном устройстве армян и в личности женщин. В этом, по мнению моему, заключается призвание армян к высшему развитию, ибо в высоких умственных качествах их заключается будущее призвание быть посредниками и звеном соединения между Европою и Азиею. У магометанских народов женщина только в половину признается человеком; она рождена, чтобы быть рабою мужа. Я нахожу призвание европейских народов к развитию, именно в этом признаваемом ими равенстве человеческой природы и в глубоком их уважении к женщине. Единственный магометанский народ, выказывающей, по крайней мере, в нравах и поэзии свои рыцарские чувства к женскому полу, это испанские мавры; вследствие чего и были способны к высшему развитию.

У армян особенно сильна внутренняя национальная связь. Большая часть народа разбросана по трем частям земли; но нигде не изглажена их национальность, нигде она не сливалась с народами, посреди которых проводит жизнь. В этом отношении их можно сравнить с евреями, величайшею загадкою всемирной истории - вечным народом Божиим, неразрушимым человеческими силами, потому что они отмечены Божиею рукою. У евреев устройство религиозное служит и устройством политическим; оно имеет такую духовную силу, что в продолжение почти 2000 лет соединяет разбросанных членов, без видимого средоточия, без славы. И у армян религиозное устройство составляет сильнейшее начало национальности. Армяне имеют преимущество внутренней силы действительного отечества, родины, откуда вышли и в которую могут возвращаться, - и в этой родине, религиозное средоточие - Эчмиадзинский Патриархат».

 

К.А. Эти достаточно типичные рассуждения представляют сами по себе большой интерес. Но они - тема отдельного обсуждения, а здесь нам важно только обозначить общий контекст, в котором Гакстгаузен вводит тему армянской женщины. Его книги обращены к европейскому, прежде всего немецкому читателю и тесно связаны с проблематикой немецкой мысли с конца XVIII века - в связи с Великой Французской революцией и в особенности в связи с непосредственно затронувшими немцев наполеоновскими войнами и падением Наполеона. Этой проблематики мы потом коснемся подробнее, сейчас вкратце упомянем хорошо известные и условия становления немецкой нации. Проживание во множестве разных государств исключало для нее гражданскую модель нации, провозглашенную Французской революцией. Разделение на протестантов и католиков исключало религиозную модель общности, которая существовала, к примеру, в Османской империи в виде миллетов. Это с неизбежностью вынуждало немцев обращаться не к гражданской или религиозной общности, но к культурной в светском понимании слова «культура», а уже в рамках такой культурной общности нельзя было не признавать первостепенной важности общегерманских традиций, не обращаться к их изучению.  

Особенность Гакстгаузена в том, то он, как убежденный католик, все же апеллирует к религиозной теме. Он побывал в Эчмиадзине, лично беседовал с католикосом и получил от него благодарственное письмо, приведенное в тексте, а в русском издании помещенное еще и в начале книги. Приведенное упоминание об Эчмиадзине, как религиозном «средоточии» на родине, как будто противоречит принципам католицизма, однако здесь следует обратить больше внимания на оценку «средоточия» как преимущества по сравнению с характерной для протестантизма и еврейства религиозно-административной децентрализацией. Тем более, что католицизм не исключал общегерманского центра – как известно примасом Германии как единого целого считался архиепископ Майнца и это архиепископство существовало более тысячи лет с 782-го по 1802-й. Причем конец архиепископства был прямо связан с процессом так называемой медиатизации германских княжеств в начале XIX века по инициативе французских властей – укрупнением, секуляризацией и подчинением наполеоновской Франции.

 

Раздел «Կեցնաղ» из записок Абовяна тоже имеет общее вступление, написанное в рамках популярного в Европе сопоставления двух образов жизни - цивилизованного и «не испорченного цивилизацией». Здесь цивилизованный «мир современности» со своей культурой (Абовян использует именно слово «культура» в значении цивилизации, цивилизованности) не развенчивался, как, например, у Руссо. Абовян всего лишь говорит о том, что за рамками этого мира в патриархальной культуре могут существовать развитая и устойчивая мораль, добрые и нежные чувства, которые нужно сберечь при необходимом приобщении к современности:

«Մենք որոշ չափով ծանոթացանք իմ հայրենակիցների բնակարաններին, որոնք զուրկ են այն հարմարություններից, որ կան Եվրոպայոլմ։ Այժմ տեսնենք, թե ինչպես են նրանք ապրում այդ բնակարաններում։ Մենք տեսանք, որ թեև դրանք կարգին պալատներ չեն, այնուամենայնիվ, բոլորովին էլ խղճուկ խրճիթներ չեն, որպիսիք կարելի է հանդիպել մինչև իսկ Եվրոպայի գյուղացիների մոտ, ամենուրեք, ուր ես եղել եմ։ Ընդարձակությունը, աոանձին սենյակների անջատվածությունր նվազ պատիվ չի բերում նրանց ճաշակին, թեև նրանք դեռևս կուլտուրա չեն ճանաչում, առանձնապես ոչինչ չեն տեսել, քանի որ իրենց քաղաքներն էլ ավելի լավ չեն կառուցված։ Իսկ ինչպիսի տեսք կունենան այդպիսիք, երբ նրանք այնքան առաջադիմեն, որ ղրան ևս հաղորդակից դառնան։

Ինչ որ ես բնավ չպիտի ցանկանայի, այն է, որ նրանք իրենց բնակարանների գեղեցկացման հետ չվատթարացնեին իրենց բարքերը, որովհետև շուտով կտեսնենք, թե ինչպիսի առաքինություններ են տիրում այնտեղ այդ անբարեհամբույր տներում։ Ես մաքուր խղճով խոսք եմ տալիս՝ չհորինել ոչինչ, ինչ որ ճիշտ չէ։ Համայնականն ու ընդհանուրը, մասնավորապես այն, ինչ վերաբերում է նրանց կրոնասիրությանը, արտաքին հարաբերություններին ու բարքերին, ես հետագայում մանրամասն կնկարագրեմ։ Այստեղ կխոսվի այն մասին, թե ինչպիսին է նրանց ընտանեկան կյանքը, որը մի օտարական բնավ չի կարող իմանալ և չի իմանա, որովհետև իզուր չեն կառուցված այդ սենյակները»։

 

В текст Гакстгаузена будем вставлять более подробные описания из тех записок Абовяна (в переводе с абовяновского немецкого на современный армянский), на которые опирался автор «Закавказского края»:

 

«Патриархальная национальная связь армянского народа отражается в малом мире народа - в семействе. Мне неизвестен народ, в котором семейные узы были бы ближе и теснее связаны, как у армян. Пока живы главы семейства, отец или мать, все члены его живут неразлучно, без раздела имения, в безусловной покорности к старшему. Нередко у 80-ти летнего патриарха живут три поколения, 4 или 5 женатых сыновей от 50-60 лет, внук 30-ти лет и дети его. Нет раздела, никто не приобретает для себя: труды и выгоды в пользу всей семьи. Есть дворы, на которых семейства состоять из 40-50 душ. Даже братья неохотно разлучаются; обыкновенно, по смерти родителей, старший брат вступает в права отца. Раздел начинается лишь между внуками».

 

Աբովյան. «Տղամարդը կարող է մի կին միայն ունենալ ըստ քրիստոնեական օրենքների։ Եթե նրանցից մեկնումեկը մեռնում է, ապա կենդանի մնացածն առնում է մի ուրիշի։ Քանի երեխա էլ ունենան, միայն աղջիկներն են հեռանում տանից, տղաները, դրան հակառակ, մնում են այնտեղ։ (…) Տղաներն եթե տասն էլ լինեն, մի բան որ հազվագեպ չէ,- ինչպես նաև դեռևս չամուսնացած աղջիկները, պարտավոր էն ծնողներից ամեն մեկին անպայմանորեն հնազանդվել. Նա <ծնողը> կարող է իր ցանկացածի պես վարվել նրանց հետ. նրանք մինչև իսկ խոսքով չպետք է վիրավորեն նրա իրավունքը։ (…) Մինչև քսան տարեկան հասակը ամեն մի արու զավակ պետք է կին ունենա։ Նրանք ծնում են երեխաներ և հաճախ շատ: Քանի դեռ մեծերից մեկն ապրում է, բոլորը իրենց երեխաներով և կանանցով հանդերձ նրա հպատակներն են։ Լինի այրը թե կինը»։

 

«В такой семье все одного поколения, т. е. внуки и правнуки различных браков почитают друг друга как братьев и сестер и так себя называют. Абовиан, приводя меня к одному из описанных дворов, сказал: «теперь я поведу вас на двор зятя моего!» и это был муж его двоюродной сестры. Братья эти и сестры искренно любят друг друга и редкая чистота нравов предохраняет их от злоупотребления. Учение Церкви в этом отношении утверждает нравы и идеи народа. Армянское вероисповедание запрещает брак до седьмого колена кровного родства; брак между правнуками (6-е колено) безусловно запрещен; дальше этой степени разрешение зависит от Эчмиадзинской консистории, но очень трудно достигаемо.

Послушание семейное составляет крепкую связь, и продолжительное согласие между пятью или шестью молодыми женщинами возможно у армян, вследствие особенного воспитания их женского пола. Воспитание это, конечно, очень строго, но нельзя его назвать ни рабством, ни угнетением, что мы докажем ниже. Холостые молодые люди обоего пола пользуются свободою в пределах нравов и обыкновений. Между тем, как у всех соседних народов, единственная форма заключения браков есть покупка и до этого времени девиц держат взаперти. В Армении им не воспрещается обращение с молодыми людьми. Они без покрывала и с обнаженною головою могут идти куда хотят; молодые люди открыто ухаживают за ними и очень часто браки основываются на взаимной привязанности. После же совершения брака свобода прекращается. С этого времени, даже дома, женщина является закутанною, нижняя часть лица, рот, совершенно закрыты, на глаза спущена вуаль. На улице ее никогда не видят, даже в церковь ходит она под двойным покрывалом; если чужой мужчина входит в дом или сад, она немедленно скрывается. Ни с кем не должна говорить, даже с родным отцом или братом; она разговаривает только с мужем и то тогда только, когда она с ним наедине; со всеми прочими она объясняется только пантомимами. В этой требуемой обычаем немоте, она остается до рождения первого ребенка. Тогда она мало-помалу эмансипируется, говорит с новорожденным, потом с матерью мужа, далее с родною матерью, с сестрами мужа и с собственными сестрами; наконец она начинает говорить с молодыми девушками дома, но очень тихо, почти шепотом, чтобы не услыхал мужчина. После шести и более лет она считается совершенно свободною, воспитание ее кончено; но и тогда не пристойно ей говорить с чужими мужчинами, или показываться им без покрывала».

 

Աբովյան. «Տարվա այս ժամանակ նրանք կատարում են նաև իրենց հարսանիքները, ուխտագնացությունները, երաժշտական հավաքույթները և այլ խրախճանքներ։ (…)

Այստեղ է, որ ապագա ամուսիններն առաջին անգամ գտնում են իրենց կյանքի երջանկությունը։ Խաղընկերությունից հետզհետե առաջանում է նրանց սրտերի միությունը։ Առանց բառերով արտահայտելու այն, ինչ մտածում են, նրանք իրենց մեջ արթնացած հոգեվիճակը մատնում են մի վարդ փոխանակելով՝ իբրև փոխադարձ համակրանքի նշան, իսկ եթե սակավ են տեսնում միմյանց, կամ հաճախակի չեն կարող հանդիպել, ապա վարդն ուղարկում են երեխաների միջոցով, որոնք ոչինչ չեն հասկանում դրանից, ծանոթների, որոնք նպաստում են դրան, մեծ մասամբ, սակայն, իրենց մայրերի միջոցով, նախքան գործը հորը կհասնի, որովհետև դա նրանց փոխադարձ համակրանքի արտահայտությանն է։ Նրանք պտտվում են միմյանց շուրջ, ինչպես լուսինն արևի։ Հաճախ մի ծառի տակ մի բան է դրված լինում, որ իրենց տանից չէ։ Եթե աղջիկը մենակ է գտնում, ապա վեհերոտ վերցնում է այն, հազարավոր համբույրներով սեղմում կրծքին և այդ մասին, բացի մորից, ուրիշ ոչ ոքի չի հայտնում։ Աղջիկը ժամերով կանգնում է այդ նույն տեղում, հաղում, ինքն իրեն մեղմ մրմնջում, որպեսզի սիրածը երևա։ Եվ երբ վերջինս թփից կամ խաղողի թմբից բարձրացնում է գլուխը, ինչպիսի՛ անակնկալ, ինչպիսի՛ հանդիպում, ինչպիսի՛ գրկախառնում։ Եվ այգ տեղի է ունենում խաղողի վաղերի, ծիրանի կամ սալորի սքանչելի ձառերի տակ։ Նրանք ժամերով խաղում են այնտեղ, իսկ հոգածու մայրը բերում է նրանց քաղցր պատառներ, որ կտրել է իր իսկ երեխաների բերանից»։

 

К.А. В своих заметках Абовян колеблется между тремя европейскими прозаическими жанрами: ностальгическими воспоминаниями о детстве и отрочестве, пасторальными картинами, подобной только что приведенной, и собственно описаниями «народного быта».  

 

Աբովյան. «Հարսները, քանի դեռ շատ երեխաների մայր չեն դարձել և տարիքով էլ բավականին չեն հաոաջացել, իրենց ամուսնու ծնողների հետ երբեք բառերով չեն խոսում, այլ՝ ժեստերով, որի մեջ նրանք արտակարգ վարպետ են։ Մեծերն Էլ այս լեզուն շատ լավ են հասկանում։ Առավել տարեց եղբայրների կանայք Էլ այս իրավունքը պահանջում են ավելի ջահելներից, մի բան, որ կատարվում Է առանց բռնության, քանի որ դա մեկընդմիշտ սովորույթ Է: Եթե նրանք հասել են դրան և ապրել այդ ժամանակը, ապա նվերներով և խոստումներով քանդվում Է խոսկապը, ինչ որ շատ երկար Է տևում, և նրանք ոչ թե անմիջապես մեծերի, այլ ընտանիքի մյուս անդամների ներկայությամբ ժամանակ առ ժամանակ լսելի են դարձնում իրենց ձայնը: Այս ազատության համար նրանք մեծ անձնվիրությամբ և երախտագիտությամբ համբուրում են մեծերի ձեռքը և երջանիկ են, որ տանն արդեն որպես հասուն կանայք են դիտվում: Ծերունիները հաճախ թանկարժեք նվերներ են անում նրանց, իրենց ձեռքով իջեցնում են այն շորը, որ մինչև այդ ծածկած Էր պահում նրանց բերանները։ Այդ մասին ես կխոսեմ հետագայում, դա հանդիսանում Է նրանց ազատության նշանը: Ծերունիները համբուրում են նրանց ճակատը և հորդորում՝ այդ ազատությունը ո՛չ իրենց և ո՛չ Էլ ուրիշների հանդեպ չչարաշահել, մի բան, որ նրանք արտասուքն աչքերին խոստանում են։ Նման դեպքում նրանք սովորաբար գլխով են անում, որ նշանակում Է, թե կկատարեն այն բոլորը, ինչ իրենց պարտականությունն է: Կարող եք երևակայել նրանց երջանկությունն այդ պահին: Նրանք միայն այժմ են գիտակցում իրենց հասունությունը, եթե մինչև իսկ արդեն 30-40 տարեկան Էլ լինեն։ Մինչև այս ծիսակատարությունը ծերունիները պետք է զգույշ լինեն և երբ, ասենք, դրսում կամ որևէ այլ վայրում նրանց խոսելիս լսեն և կամ նրանց ձայնն իրենց ականջը հասնի, և ամենափոքր չափով իսկ նկատել չտան այդ, որովհետև դա հարսների համար կործանարար է, և այնուհետև ամոթի զգացումից նրանք չեն երևա նրանց աչքին։ Դրա համար էլ նման դեպքերում ծերունիները սովորաբար հանդարտ և աննկատ հեռանում են, կամ էլ մեկին տուն են ուղարկում հայտնելու, իբր իրենք հեռու տեղից են զալիս։ Երեխան, որ այս լուրը բերում է, շատ խիստ կպատժվի, եթե այդ մասին որևէ բան հասկացնի։ Այս արարողությունից հետո, կամ ավելի ուշ, նրանք սովորաբար կատակի ձևով հիշեցնում են և այդ և զվարճանում, մինչդեռ սրանք՝ ազդված, շառագունած և վարանոտ տեսք են ընդունում։ Ծնողները հարսներին աղջիկ են անվանում, քանի նրանք դեռ ջահել են, իսկ տոհմի անունով, երբ տարեց են, այն էլ հետևյալ կերպ. «Այս ինչի թոռ», բայց ոչ երբեք նրանց մկրտության անունով։ Հարսներին տանից երբեք դուրս չեն անում, քանի որ, ինչպես տեսանք, նրանք չեն կարող կամ չեն ուզում որևէ բան անել, ինչ կարող է իրենց նկատմամբ ծերունիների բարկությունը շարժել»։

 

«Когда рассмотришь этот домашний обычай в связи с прочими отношениями народной жизни армян, то выкажется в нем знание людей, проницательное исследование человеческого сердца, его желаний и страстей. Но вообще это лишь нравы и обычаи, развитые без дознанного содействия человеческой воли. Мы уже говорили, что не угнетение, а такое воспитание женского пола, по окончании которого женщина освобождена и вступает во все права супруги, независимой хозяйки дома. Если муж ее, глава семейства, и умирает прежде нее, то она вполне поступает на его место и в его права: ее слушаются с таким же уважением, как отца, патриарха дома (мать Абовиана была в этом положении). В этом случае положение ее не может быть сравнено с положением женщины на Востоке, ибо она пользуется даже большим уважением, нежели женщины в Европе.

Далее, обычай этот должен послужить основанием самого искреннего семейного отношения. Жена живет только в муже, через него только она имеет сообщение с внешним миром. Заключение это продолжается несколько лет; оно обращается в привычку; искренность брачного отношения имеет время упрочиться; даже впоследствии, когда жена получает свободу речи, она ею пользуется с умеренностию, характер ее имеет время развиться и упрочиться; ибо с молодых лет она была охранена от склонности к сплетням и интригам, которыми после уже не станет заниматься».

 

Աբովյան. «Միայն թե որդիները այնպիսի խիստ հսկողության տակ են, որ հազվադեպ կարող են իրար հետ ընդհարվել: Նման դեպքերում անշուշտ ընտանիքի մյուս անդամներն օգնության են հասնում, որի մասին ծերունիներն այնքան ժամանակ ոչինչ չպետք է իմանան, մինչև որ որդին իսկապես նրանց ոտքը չընկնի և ներողություն չխնդրի, ընդ որում նրանց երկուսին միմյանց մոտ են բերում և արտասվելով, թե նման բան այլևս բնավ չեն կատարի, համբուրում են ծերունիների ձեռքը։ Հոսքն ամբողջովին որդուն ուղղելով, նա կրկին ու կրկին ասում է. «Մի՞թե իզուր եմ քեզ մինչև այս հասակը հասցրել, որ դու մեր ծերությունը դառնացնես։ Իզո՞ւր ենք քեզ դարձրել այսպիսի հրեշտակ աղջկա ամուսին, այսքան երեխաների հայր։ Մի՞թե սա է քո երախտագիտությունը. չգիտե՞ս, որ ամեն րոպե կարող եմ քեղ հետ ուզածիս պես վարվել։ Ո՛րդի,- ասում են նրանք արցունքներով,— այդ բոլորը մեզ համար չէ, այլ քեղ համար, մեր մի ոտն արդեն գերեզմանում է, ինչ դու մեզ անես, նույնը քո երեխաներից վշտով կստանաս»  և այլն։

Ես կարող էի հենց միայն նրանց այս գեղեցիկ, վսեմ խոսքերով, որ անկեղծ սրտի ապացույցներ են, բազմաթիվ թերթեր լցնել։ Նրանց հայրական զգացումներր նման պահերին գրգռված են. Նրանք այնքան տխուր են, այնպես վատ տրամադրված, որ ոչ ոք չի կարող նրանց խոսեցնել, եթե ոչ՝ մի օտար մարդ։ Եթե վերջինս ծանոթ է, ապա նրանք իրենց գաղտնիքները չեն թաքցնում և անկեղծ կերպով ասում են իրենց վշտի պատճառը. «Աստված իր օրհնությունն իմ տանից վերցրել է, մխիթարության փոխարեն ցավ ու վիշտ տվել։ Լսվա՞ծ բան է, որ որդին իր հոր հանդեպ անհնազանդ լինի. իմ տան վրա անեծք կա» և այլն, - ասում են նրանք մի այնպիսի հոգեկան պոռթկումով, որ ուշագնացության է հասցնում։ Բարի ծանոթը հաճախ ինքն է միջնորդում, և այն ժամանակ, երբ նա նրան հանգստացնում է, մեղավորին կանչում են նախ՝դռան առաջ և ապա՝ տուն: Վերջինս առանց մի բառ արտասանելու ծունկի է գալիս։ Ծանոթը չի հեռանում տանից այնքան ժամանակ, մինչև որ նա որդուն խիստ չհանդիմանի, ծանոթի ներկայությամբ նրա բոլոր հանցանքները չասի, որին միջնորդը նույնպես հավանություն է տալիս և ասում, որ ինքն էլ երեխա, ջահել է եղել, բայց ծնողների հանդեպ երբեք նման հանցանքներ չի գործել։ Գործը վերջանում է մի բաժակ գինով, մրգերով կամ այլ ուտելիքներով։ Բայց ի՞նչ հանցանքներ են դրանք:

Կամ այն է, որ որդին վիճել է նրա հետ, կամ՝ կնոջ հետ, ինչպես հարկն է, չի վարվել և կամ թե՝ տան անդամներից մեկին ծեծել ու խիստ վիրավորել է: (…)

Տանը ոչ մի բան բաժանված չէ. ամեն ինչ ընդհանուր է։ Ապրուստ, տուն, ամեն բան, որ ձեռք է բերվում ու ծախսվում, գտնվում է ծերունիների ձեռքում։ Նրանք անում են ամեն ինչ. հագուստներ են գնում և մրա պետքերը հոգում, հյուրեր ընդունելու և ճանապարհ դնելու իրավունքը նրանցն է. իսկ եթե մենք ուզենանք այդ անել, ապա նախ պետք է հարցնենք նրանց, ինչ որ և հազվադեպ է մերժվում»։

 

«Но обстоятельство это имеет и веселую, даже юмористическую сторону. (Да не сочтут это неуважением женщин.) Едва ли пять или шесть молодых женщин могли бы ужиться в одном доме. В доме этом наверно слышны были бы беспрестанные ссоры, крики, жалобы и слезы; мужья стали бы вступаться за жен и, наконец, разрушили бы первенство главы семейства. Все это предусмотрено и отвращено: где нет главного оружия женской ссоры - колких, язвительных слов, там и ссора не вспыхнет. Долго спорить пантомимами трудно, да и неизбежный смех зрителей к тому не допустит. Когда впоследствии им дозволено говорить шепотом, то и это не благоприятствует ссорам».

 

Աբովյան. «Տան առավել տարեց անդամները և նրանց հետ ավելի երիտասարդներն՝ իրենց ջահել կանանցով, նստում են մի կողմում, դեմքերը մեծ մասամբ հակառակ կողմր դարձրած, որտեղ նստում են ծերոլնիներր։ Տատը մեծ մասամբ կանգնում է ծևրունու դիմաց, որպեսզի վերջինս չտեսնի, թե ինչպես են ուտում մյուսները, չնայած մեզ մոտ մեկընդմիշտ կանոն է, որ երիտասարդ կանայք և աղջիկներն ուտելու ժամանակ մի ձեռքը միշտ պահում են բերաններին, անկախ այն բանից՝ այնտեղ է նա, թե ոչ։ Նրանց խոսակցությունն այնքան ցածր է, այնպես գաղտնի, որ մինչև իսկ այդ տարածության վրա ոչինչ չի կարելի լսել, բացի փսփսոցից, որի ժամանակ նրանք մեծ մասամբ իրենց ականջներն են օգտագործում, անընդհատ մեկը մյուսին դառնում և այս ձևով էլ պատասխանում։ Բնական է, որ երեխաներն այս բոլորից բացառություն են կազմում, նրանք մերթ այստեղ են, մերթ այնտեղ, որտեղ իրենց ամենից ավելի հաճելի է։ Նրանք հաճախ տատի ու պապի ծնկներին են. վերջիններս իրենց ձեռքով են կերակրում նրանց. նրանք այդպիսով շեն ուզում տան ուրախությունը կտրել, այլ ամեն ինչ աշխատում են չափավոր պահել, որովհետև նրանք հաճախ խաղում են մեզ հետ»։

 

К.А. После смерти главы семейства:

 

«Որբացածները, բացի այդ սգից, այլևս ուրիշ հոգսեր չունեն։ Խոսք իսկ անգամ չի լինում այն մասին, թե ի՞նչ պետք է անել։ Ավագ եղբայրը միևնույն պատվով, միևնույն անսահման իշխանությամբ բոնում է նրա տեղը, բա՚՚՚յց միայն անձամբ՝ ինքը։ Իր եղբայրների բոլոր երեխաները նրան հայր են անվանում, իսկ իրենց սեփական հայրերին այլ անունով են կոչում: Եղբայրները նրան միայն մկրտության անունով են կոչում, իսկ ինքը նրանց՝ իրենց անուններով։ Նրա կնոջը կոչում են Մեծ նան և բացի տնտեսությունից, որը նա է վարում, ուրիշ իրավունքներ չունի։ Իրենց իսկական մորն անվանում են Փոքր նան, և նրանց բոլոր երեխաներն, առանց տարբերության, քույր ու եղբայր են։ Ավագ որդին միևնույն իշխանությունն ունի, ինչ որ իր նախորդը և երբ այստեղ բաժանում տեղի ունենա, ապա դա մեծ մասամբ կվերաբերի բնակարանը փոխելուն և միայն հազվադեպ իրենց հարաբերություններին։ Իսկական բաժանումը տեղի է ունենում առավել երիտասարդ եղբայրների հեղինակության բարձրացման ժամանակ, ընդ որում ունեցվածքն ևս բաժանվում է միմյանց միջև, բայց հաճախ միշտ միասին են»։

 

К.А. В своем исследовании (так оно названо в примечании к девятому тому собрания сочинений) «Հայ կինը» («Армянская женщина»), написанном, так же как заметки Абовяна и фрагменты книги Гакстгаузена, на материале восточного армянства и напечатанном в «Мшаке» в 1879 году, Раффи в разделе об армянской крестьянке обосновывает свой однозначный вывод - «Տղամարդը կատարյալ տեր է, իսկ կինը հպատակ». У нас нет оснований думать, что через 45 лет после заметок Абовяна и 36 лет после путешествия барона Гакстгаузена положение женщины резко ухудшилось. Отсюда возникает вопрос – почему оценки Гакстгаузена и Раффи оказались прямо противоположными?  

   Чтобы правильно понять текст Гакстгаузена нужно прочесть его в контексте идей того времени. Чем мы и займемся в следующей части.


 

oN THE TOPIC

A European “grand revolution”, then, is a generalized revolt against an Old Regime. Moreover, such a transformation occurs only once in each national history, since it is also the founding event for the nation’s future “modernity”.

 …յաղթանակող է այն կուլտուրան, որ իր շուրջն օղակում և համախմբում է հոծ մարդկային զանգուածներ, որ յաղթանակող է այն կուլտուրան, որը ստեղ­ծում է արժէքներ ոչ թէ հասարակութեան մի չնչին խաւի,այլ նրա մեծամասնութեան համար: Այդպիսի մի կուլտուրա իրաւ որ յաղթանակող կարող Է լինել, կուլտուրա ասածդ ոչ թէ պիտի բաժանէ, այլ միացնէ: Այդպէս էր արդեօ՞ք պատմա­կան հայի կուլտուրան: Ո՛չ:

Версия азиатского этногенеза  и соответственно азиатского духовного наследия древних германцев была основана на достижениях компаративной лингвистики, которая бурно развивалась именно в Германии, под воздействием обостренного интереса к «корням».