iNTERVIEWS

ԽՆԴՐԻ ԱՆԽՈՑԵԼԻ ԴՐՎԱԾՔԸ

 

Կարեն Աղեկյան. Վերջին ժամանակի իրադարձությունները, #ElectricYerevan-ի հետ առնչվող, հարմար պատրվակ են հանդիսանում զրուցելու քաղաքականի և քաղաքացիականի փոխհարաբերության մասին: Ցույցերի ժամանակ միշտ  կոչ էր արվում չքաղաքականացնել բողոքը: Բայց, ինչպե՞ս է կարելի սահմանազատել քաղաքականը և քաղաքացիականը: 

 

Մանվել Սարգսյան. Սա ամենակարևոր հարցադրումն է, որովհետև գոյություն ունի հասկացությունների մեծ խառանշփոթ: Ասենք, ի՞նչ է նշանակում սոցիալական պայքար: Այս երևույթը բնորոշ է իրավական պետություններին, որտեղ իրավական համակարգը արդեն հստակ ձևավորված է, գոյություն ունեն դատական համակարգը և ընտրությունների ազատ համակարգը: Փաստորեն քաղաքացիները ստանում են մեծ հնարավորություններ այս կամ այն խնդրի շուրջ ձևակերպել բողոքարկումներ և տարբեր սոցիալական շարժումներ:

Մեզ ի՞նչ է բնորոշ: Քսան չորս տարի է, կուսակցական քաղաքականություն է վարվում մեր երկրում՝ փակ ցիկլերով: Որովհետև ընտրությունների մեխանիզմ չկա, դատական համակարգ չկա: Բոլոր կուսակցությունները գիտեն, որ ընտրություններ չկան. այնուամենայնիվ գնում են ընտրությունների, հույս ունենալով հետընտրական հեղափոխություն անել: Ընտրությունների կեղծումից հետո հրաժարականի պահանջում, դիմում վերահաշվարկմնան առիթով, վերջում՝ դիմում սահմանադրական դատարան և հարցը փակվում է: Այս երևույթները անիմաստ են դառնում, եթե կոնկրետությամբ չես դիտարկում, այլ փորձում ես աշխարհում ընդունված ձևաչափերով գնահատել:

Ի՞նչ է նշամակում մեր երկրում սոցիալական շարժումը: Իհարկե, Հայաստանում երևույթներ կան, որոնք արտաքուստ նման են սոցիալական բողոքարկումների: Բայց լուրջ կայացած կոլեկտիվներ չկան, արհմիություններ չկան, դատական համակարգ չկա, վեճը ձևակերպելու տարբերակ չկա: Կարելի՞ է դա կոչել դասական սոցիալական շարժումներ: Դժվար թե: Փոքրիկ բունտեր են: Մարդիկ դուրս էն գալիս, ճանապարհ են փակում: Դա կարճատև ինչ-որ էֆեկտներ տալիս է:

Սրանց ֆոնի վրա Հայաստանում 2011 թվականից՝ հայտնի Ջրվեժից, հետո Թռչկանից, Մաշտոցի պուրակից, «հարյուր դրամից» մինչև այսօրվա պայքար սկսեցին արդեն իրենց ցույց տալ շատ հետաքրքիր երևույթներ, որոնք թվում են, թե քաղաքացիական նախաձեռնություններ են: Իրենք սոցիալական պայքար չեն: Մաշտոցի պուրակը ի՞նչ սոցիալական պայքար: Գիտակից ինչ-որ մի խումբ երիտասարդներ, հետո մտավորականներ խնդիր են ձևավորել, դուրս են գալիս խնդիրը դնում և լուծում:

Մեզ ի՞նչն է փրկում: Մեզ փրկում է այն, որ աշխարհում նման ակտիվության մեծ փորձ կա: Այն սոցիալական չէ, այլ քաղաքական, որը ըթանում է որոշ խնդրի շուրջ: Այս երևույթները արդեն բավական լավ ուսումնասիրված են և զուտ քաղաքական պայքարներ են, ոչ թե կուսակցական՝ սա իրոք հետաքրքիր է: Ամբողջ աշխարհում, ռեժիմային երկրներում, երբ որ հանրությունը դնում է խնդիր՝ կապ չունի մեծ թե փոքր, հիմնականում արդյունքում դա կարող է բերել ռեժիմի հեռացմանը: Դա ուսումնասիրված է և կոչվում է քաղաքացիական անհնազանդության շարժումներ՝ ոչ կուսակցական երևույթ է, ոչ էլ սոցիալական: Շարժումներ, որի հետ Հայաստանը արդեն գործ ունի համաժողովրդական պրակտիկայի մասշտաբով: Ինչ հնարավոր է լոկալ մասշտաբով, լոկալ խնդիրների շուրջ, հիմա դառնում է խնդիր, որը վերաբերվում է բոլոր քաղաքացիներին: Համաժողովրդական նշանակություն ունեցող խնդիր է դրվում և ժողովուրդը ցուցաբերում է խաղաղ անհնազանդության մեթոդոլոգիայի օրինակներ՝ երբ որ դնում ես անխոցելի պահանջ և ստեղծում ես գործող վարչակարգերի համար այնպիսի վիճակ, որ նրանք հանձնվում են:

Երբ որ աղբամանները տեղադրեցին, ես հանդիպեցի տղաներից մեկի հետ և ասեցի՝ հիմա կարող եք հանգիստ գնալ քնել՝ ուղղակի ժողովրդից մեկին հեռախոսով թողեք այնտեղ: Այդ աղբամանները հաղթանակն է, որը իշխանությունները չեն կարող ձեզնից վերցնել: Կմնաք տեղում, թե ոչ, այլևս մատով չեն կարող կպնել: Սկզբից թերահավատությամբ վերաբերվեցին, իսկ հետո հասկացան խոսքերիս էությունը: Իսկապես նվաճած դիրքը շատ դժվար է հետ տալ, ոստականությունը իզուր չի առաջարկել՝ եկեք իրար հետ խոսենք: Փորձել են դատական գործ հարուցել՝ ոչ մի բան չի ստացվել: Մարդիկ կատակով ասում էին, թե սա հայ-թուրքական սահմանն է, սա հայ-ռուսական սահմանն է: Այսինքն նվաճած տարացք է: Մի տարածք եղել է Հայաստանում Մաշտոցի պուրակի ժամանակ, որը ժողովրդինն էր և ոչ ոք չէր կարող ոտնձգություն անել: Սա դարձավ երկրորդ տարացքը, որտեղ ժողովուրդը իր ուղիղ իշխանությունն է հաստատել: Խորհրդանիշն են այդ աղբամանները:


Կ.Ա. Ստացվում է, որ ոչ քաղաքական շարժումներ և ակցիաներ հնարավոր են միայն ժողովրդավարության և օրինականության որոշ մակարդկի պայմաններում: Եվ, հակառակը, ավտորիտար կամ այսպես կոչված «failed» պետություններում, կամ կիսագաղութներում, բողոքի ցանկացած հրապարակային դրսևորումը քաղաքական է դառնում, քանի որ ամեն ինչ կապված է գլխավոր հանգամանքից՝ իշխանության արատավոր բնույթից:

 

Մ.Ս. Եթե պետությունում հաստատված չեն իրավական մեխանիզմներ, միայն քաղաքական հարաբերություններ են ստեղծվում: Ցանկացած մարդ մի բան է առաջարկում, խնդրում՝ դա դառնում է քաղաքականություն: Մարդը չի գիտակցում, այս երիտասարդները չեն գիտակցում, ասում են՝ մենք չենք քաղաքականացնում: Քաղաքականությունը դառնում է՝ «Սերժ հեռացիր»-ը: Եթե դա ասում ես՝ քաղաքականացնում ես: Բայց եթե ասում ես՝ «Արի այստեղ, այս բանը փոխի», դա իբր թե քաղաքանություն չէ:

Կան երկրներ, որտեղ կուսակցությունները, անգամ կոալիցիա կազմելով, մասնակցում են քաղաքացիական շարժման մեջ, բայց որպես կոլեկտիվներ, օրինակ, գործարանների կոլեկտիվների նման: Այս դեպքում չկա քաղաքական հարցադրումը, որտեղ դու, որպես կուսակցություն արժեք ունես: Կուսակցությունը ո՞նց կարող է անհնազանդության դիմի: Տենց բան չկա՝ գրանցված կուսակցության պայքարը անհնազանդ չէ: Դուք օրենքով գործող հիմնարկ եք: Օրենքում գրված է, դուք ինչ կարող եք անել, իսկ ինչ չեք կարող: Կարող եք ժողով անել, երթ անել, բողոքարկել, դիմում գրել Սահմանադրական դատարան, և ուրիշ ոչ մի բան: Ենթադրենք, ինչ-որ մի կուսակցություն մարդկանց նստացնի այնտեղ, Բաղրամյանի պողոտայում: Միանգամից ռեժիմը հավաքելու է տասը կուսակցություն ու հայտարարելու է՝ դուք ազգի թշնամի եք և այլն: Բայց, լսել ե՞ք, որ այդ երեխեքին խոսք ասեն: Տեսեք, տարբերությունը ինչքան մեծ է:

 

Կ.Ա. Կադրերի խնդիրը միշտ կարևոր է: Հատկապես ակնհայտ ղեկավարություն չունեցող բողոքի շարժումների համար շատ կարևոր է ոչ ձևական առաջնորդների խնդիրը:

 

Մ.Ս. Առաջինը՝ գիտելիքն է, այդ քաղաքականության իրականացնելու ձևի իմացությունն է: XX-րդ դարի երկրորդ կեսում աշխարհում շատ են եղել այդպիսի շարժումներ, նրանք լավ ուսումնասիրված են: Այդ շարժումները գործող ռեժիմների կողմից հաճախ պիտակավորվում են որպես օտար միջամտություն: Դա միջամտություն չէ, դա գիտելիք է, հսկա գիտելիք, որը Հայաստանում նույնպես կա:

Երկրորդը, ինչ վերաբերվում է կադրերին՝ ամենաէականը այն է, թե ում կհավատա հանրությունը: Երբ որ ուսումնասիրում ես բոլոր շարժումները, տեսնում ես՝ մինչև որ դուրս չի եկել այն շերտը, ում կհավատա ժողովուրդը, նրանք հաջողության չեն հասնի: Օրինակ, Լեհաստանում, 80-ականների «Սոլիդարնոստ» շարժման ժամանակ ժողովուրդը հավատում էր բանվորներին, զուտ բանվորական շարժում էր: Սերբիայում ամբողջ ազգը, հասարակությունը ահավոր վիճակում էր՝ նրանք հավատում էին միայն երիտասարդներին ու հաղթեցին: Հայաստանում էլ, կարծես թե, երիտասարդները կարողացան բոլորին համոզել և կրիմինալի բերանն էլ փակել: Ցանկացածին կարող էին մի բան ասել, կպցնել, բայց տեսեք ոնց են ձայները կտրել՝ դողում են, չգիտեն ինչ անեն:

Այս ամենը կադրեր է ստեղծում: Եթե այդ շերտն է, ուրեմն այդ շերտում է լինելու: Եթե այդ շերտում կան գիտելիքով օժտված մարդիկ, ուրեմն՝ հաջողության կհասնեն, հակառակ դեպքում՝ պարտվելու են: Հենց Հայաստանում առաջին իսկ օրերին առաջացան խնդիրներ՝  երբ որ նախաձեռնող խումբը, ինչ-որ պահից հետո դուրս մնաց գործընթացներից: Ինչու՞: Որովհետև իրենք չունեին գիտելիքներ: Ստեղծվում է մի իրավիճակ, որը չես կարող գնահատել, այդ վիճակը քեզ փոփոխում է, դու կորցնում ես քո ազդեցությունը ժողովրդի վրա: Մարդիկ էլ քեզ չեն լսում, իրենք են որոշումներ ընդունում, չէ՞: Նա, ով որ «երկրորդ փուլ» է գնացել, նորից պետք է կադրային կազմ ստեղծի, որ կազմակերպի այդ ամենը: Որոշումներ չի կարող ընդունել, կարող է միայն կորդինացնել: Եթե այդ մարդիկ ունենան համապատասխան գիտելիքներ,  իրենք կարող են հաջողել և երկրորդ փուլում մնալ: Գիտելիք չունեն՝ ինչ-որ պահից հետո իրենք էլ են դուրս գալու: Այսինքն, հետաքրքիր ձևով այդ երևույթը, կադրային աճը՝ եկեք այդպես անվանենք, որակյալ աճը, հենց ինքն է շարժումն ստեղծում:

Օրինակ, Ղարաբաղյան շարժումը: Մարդիկ նախաձեռնությունը բերում են մեջ, այն ընդլայնանում է, դառնում են համապետական, պահանջում է, որ ուրիշ գաղափարներ ավելացնեն՝ արդեն ժողովրդավարացման խնդիրը և այլն: Հետո շարժումը կիսվեց. զինված դիմադրությունը մի կողմ ուներ, անկախ պետականության խնդիրը՝ մի այլ: Եթե այդ խումբը, այն ժամանակվա «Ղարաբաղ» կոմիտեն չգնար անկախության, դուրս կգար երկրորդ խումբը: Այ այսպես է ձևավորվում կադրային կազմը նման շարժումներում: Զուտ ժողովրդավարական է սա՝ ժողովուրդը կամ ճանաչում է քեզ, կամ չի ճանաչում: Այսօր մի խոսք ես ասում, ընդամենը մի խոսք՝ էլ քեզ չեն ճանաչում:

 

Կ.Ա. Եվս մեկ հարց, կապված որոշումների ընդունման հետ: Աշխարհում նման շարժումներում որոշումների ընդունման ի՞նչ տարբերակներ կան և ի՞նչ տարբերակներ են օգտագործվում Հայաստանում: Հնարավո՞ր է, որ ժողովուրդը հավատում է մարդկանց մի խմբին, բայց որոշումներ ընդունում է մի այլ խումբ:

 

Մ.Ս. Սա ամենաբարդ հարցերից մեկն է, որը նույնպես ձևափոխությունների է ենթարկվում: Տարբեր փուլերի ընթացքում տարբեր ձևով է ընդունվում: Մենք տեսանք, որ զզվանքը այդ 24 տարվա կուսակցական քաղաքականությունից մեծ դեր է խաղացել: Պատահական չէ, որ այսքան խոսում են, որ ոչ մի առաջնորդ պետք չէ՝ սարսափ կա առաջնորդներից: Ի սկզբանե եկել են անհաջող առաջնորդներ և կեղծ օրակարգեր, որովհետև ռեժիմը համապատասխան բնույթ ունի:

Իրականության մեջ, շուտ փոփոխվող ստրուկտուրաներով է դա կատարվում: Շարժումն ինքն է ծնում իր ձևերը: Եղել են շարժումներ, որտեղ շարժման ստեղծողը մենակ է որոշումներ կայացնում, մինչև վերջ մենակ է որոշում: Որովհետև ոչ ոք չի կարող հասկանալ և անել այն, ինչ որ նա է անում: Ասում է ՝և ամբողջ ժողովուրդը լսում է: Լինում է և հակառակը: Օրինակ, Լեհաստանում սկսեցին լսել ամենահմուտ բանվորին, որ ամենալավն էր հասկանում իրավիճակը՝ Վալենսային: Ինքը կարող է  մենակ լինել, կարող է ոչ: Բայց հենց նույն Վալենսան մի պահ շարժումից դուրս է մնացել, հետո նորից վերադարձել: Սա որպես օրինակ:

Իսկապես այս որոշումների ընդունման ընթացքը բոլորովին ժողովրդավարական է, ոչ մեկից կախված չէ: Ոչ ոք չի կարող թելադրել ոչ մի բան, իսկ եթե ցանկանում է թելադրել՝ չի ստացվում:

Երբ պահն է եկել փորձելու խորհրդակցական միջոցով գալ ինչ որ բանի, ես տեսնում եմ մեծ թուլություն: Ինչու՞: Որովհետև այդ ձևը թույլ չի տալիս բան փոխել՝ դա միայն status quo-ն պահելու ձև է: Շատ հետաքրքիր է երիտասարդների մոտ, երբ պահանջները չեն քննարկվում՝ վերջ, սա է՝ իրականացնելու շուրջ կխոսենք: Ինչի՞ համար: Որովհետև հասկանալի չէ փոփոխությունները ուր կտանեն, ոնց կլինի: Այսինքն՝ status quo-ի պահպանման խորհրդակցություններ են: Բաղրամյանը ոնց կա՝ թող մնա, պահանջները ոնց կան՝ պիտի լինեն: Ինչի՞ սա պիտի բերի: Եթե հերիքում է պոտենցիալը և իշխանությունները հանձնվում են՝ ստացվում է, որ ճիշտ ես, եթե ոչ՝ դու տանուլ ես տալիս, պիտի ուրիշ ձև գտնես:

Դրա համար էլ այսպես կախվել է իրավիճակը: Նույն վիճակում է նաև գործող համակարգը:


Կ.Ա. Իշխանությունը ի վիճակի է արագ համակերպվել այդ փոփոխությունների հետ թե այն պետք է մեծ հաշվով դիտարկել որպես անփոփոխ:

 

Մ. Ս. Պատասխանը շատ ավելի հեշտ է, քան թվում է: Բոլոր շարժումները գալիս են մի վիճակի, երբ իրավապահ մարմինները հանձնվում են: Ու հիմնականում դա լինում է այն ժամանակ, երբ ոստիկանությունը այն աստիճանի բարդ խնդիրների առաջ է կանգնում, որ փաստորեն դուրս է մնում գործընթացից: Որոշ ռեժիմներ սիրում են բանակը ներգրավել, դա ամենամեծ սխալ է: Բայց հիմնականում, ոստիկանությունը ստիպված հանձնում է ռեժիմը: Դասական օրինակ եղել է Սերբիան, որտեղ ուղղակի հրամանով պառլամենտը հանձնել են երիտասարդներին: Որովհետև ձև չկար՝ իրենք դուրս են եկել: Այնքան աշխատանք են տղաները տարել, հոգեբանորեն ջարդել են ոստիկանությանը: Բոլորը ոստիկանները զինված էին Միլոշևիչի կողմից տրամադրված ավտոմատներով: Չի օգնել, ոչ ոք չի կրակել, չի խառնվել: Դա այն կետն է, երբ ուժայինները հաձնվում են: Ոնց որ, ասենք, գեներալները, վեց տարի պայքարից հետո, հանձնեցին Պինոչետին,- երբ որ հրաման է տրվել պատերազմական դրություն մտցնել, գեներալները չեն ենթարկվել: Տարբեր օրինակներ կարելի է բերել, երբ համակարգը ինքը իր ներսից  հանձնում է անօրինական վարչախմբին:

Դա բխում է հենց դրված խնդրից: Երբ որ խնդիրը իրավունքի տեսակետից այն աստիճանի անխոցելի է, տարիների կամ ամիսների ընթացքում անխտիր բոլորին համոզում է, որ սա ճիշտ է: Երբ արդեն անլուծելի վիճակ է ստեղծվում երկրում, բոլորը գալիս են այդ ճշտի տակ նստում՝ ուրիշ ձև չկա: Կարող է այնպիսի բան լինել, որ հենց առաջին դեմքն էլ համաձայնվի: Սա համակարգային փոփոխությունների ընթացք է իր էությամբ: Ես ասել եմ, որ պետք է անխոցելի դարձնել այս դրվածքը: Ինչու՞ այսպիսի կախված վիճակ է ստեղծվել Բաղրամյանի պողոտայում: Որովհետև ինքը դրվածքը անխոցելի չէ: Մարդիկ հուզականորեն դրել են՝ ասել են ոչ, ոչ թալանին և օրենքը հանեք: Դուրս են եկել առաջին, երկրորդ դեմքերը, և ասել. - «Շատ կներեք, մենք փլուզման եզրին ենք և մենք մտածում ենք երկրի անվտանգության մասին: Չենք կարող դա չանել՝ սա է պատճառը, սա և սա»:  Տեսեք, արդեն մարդ չգիտի, կամ էլ գիտի որ այդպես է՝ իսկապես փլուզման եզրին է: Ինչի՞ համար: Որովհետև մենք կորցրել ենք Արմավիան, սա առաջին դեպքը չէ, որ սնանկացման պատճառով երկիրը մնաց առանց ազգային ավիացիայի: Գազի խնդիրը. չգիտես որտեղից պարտքեր կուտակվեցին՝ վաճառեցին: Հանրապետական նշանակության բոլոր հիմնարկները փլուզման եզրին են: Մենակ օրենքը գործող վարչակարգը իր ձեռքն է վերցնում և ժողովրդի աչքն է կոխում, որ դուք անտեղյակ եք, խաբված եք և այլն: Տեսնում եք, ժողովրդի հուզականորեն դրածը ինքը արդեն կասկածի տակ է դնում: Երևի թե հերիք է այսքանը.... : Վիճակը, ինքը ժողովուրդն է կախվել: Պետք է բերես, հուզականից ձևակերպես իրավական: Երբ որ Սերժ Սարգսյանը ասում է, որ հիմնարկները հասել է փլուզման եզրին, ես որպես քաղաքացի հարցնելու եմ՝ բա ինչու՞, ո՞վ է հասցրել: Չ՞է որ Интер РАО-ն  հիմա գոյություն ունի և հարևան Վրաստանում: Ո՞նց է ստացվում, որ սնանկացման չի հասել և նորմալ աշխատում է: Ուրեմն, սա օբյեկտիվ չի, սուբյեկտիվ է:

Բոլորը գիտեն և բոլոր տնտեսագետները խոսել են, որ այս հիմնարկները չունեն մինիմալ իրավաքաղաքական երաշխիքներ, որ նման մասշտաբի հիմնարկները կարողանան պաշտպանված աշխատեն, իրենք պաշտպանված չեն: ՀԷՑ-ը մայիսից մինչև հիմա երկու գործ է բացել, այդ թվում և «Նաիրիտի» դեմ, և պահանջում է սնանկ ճանաչել: Որովհետև նրանք միլիոնավոր, հարյուր միլիոնավոր պարտք ունեն՝ բնական է, գործ է բացվում:

Այսքան հիմնարկներ հոշոտվում են ֆինանսապես՝ դա ի՞նչ է նշանակում: Հարցը տալիս են Սերժ Սարգսյանին՝ ո՞վ է հասցրել: Ինքը ասում է օբյեկտիվ է, մենք էլ ասում ենք՝ օբյեկտիվ չէ: Բա ի՞նչ անել: Պահանջվում է դատ: Այ, եթե ժողովուրդը գար այդ գաղափարին, որ պահանջեր դատ, ոչ թե աուդիտ, այլ դատական քրեական գործ է բացվում պետական մասշտաբի հանցագործության համար՝ ես արդեն չգիտեմ, ռեժիմը ինչ է անելու: Որովհետև սա հզորագույն, անխոցելի պահանջ է:

 

Կ. Ա.Պարզ է, որ հիմնարկների սեփականացման, վաճառքի ընթացքում այնքան խախտումներ են եղել, որ որոշ դեպքերում բացարձակապես օրինական ձևով կարելի է դնել ազգայնացման պահանջը: Ցույցերի ժամանակ ես առնչվել եմ ազգայնացման մասին կոչերի հետ: 


Մ.Ս. Կարելի է և ազգայնացում անել, պետականացնել: Դա չէ խնդիրը:  Մեզ պետք է, որ այդ հիմնարկները աշխատեն, չէ՞: Իրենց համար պետք է ստեղծենք մինիմալ իրավաքաղաքական երաշխիքներ, որ չհոշոտեն: Բայց դա ո՞նց իմանալ՝ դա դատարանն է որոշում ՝թե ինչ է եղել: Ինքը, դատարանը արդեն, ուսումնասիրությունից հետո եզրակացություն է անում, որ այսպիսի վիճակ է ստեղծվել, դրա համար հիմա փլուզվում է: Դա թույլ կտա արդեն որոշում ընդունել՝ պետականացնել, թե ուրիշ սեփականատեր փնտրել, ինչը գալու է այդ դատի որոշումից: Իմանալու ես արդեն ինչ քայլեր անես, որ աշխատի: Այսինքն, այդ դատը անհրաժեշտ է առաջին հերթին պատասխանատվության խնդրի պարզաբանելու համար, որ ժողովուրդն օրակարգ է տալիս, այլ ոչ թե դուք: Դուք մեղավորներն եք: Պարզ չէ՞, որ այդ դատից հետո թռնելու են բոլորը: Դա էլ հենց մոբիլիզացնող գաղափար է: Հիմա ստանում ենք պատասխանը Ձեր առաջին հարցին, թե որն է քաղաքականը, իսկ որը՝ ոչ:

Ռեժիմը հեռացնելու համար դուք կարող եք օգտագործել տնտեսական դատ, ընդամենը տնտեսական խնդրով դատ եք դնում՝ միևնույն է հեռանում է: Տեսեք, ինչքան է կապված իրար հետ՝ դրանում է հենց քաղաքացիական շարժումների հզորությունը: «Դու հեռացիր» կամ «մյուսը հեռացիր»՝ այդպիսի բաներ այստեղ պետք չեն: Դուք ստեղծում եք իրավիճակ: Իշխանությունը դատը չի բացի  կյանքում՝ իրենք գիտեն, որ դա իրենց մահն է: Ժողովուրդը ինքը կդատի, ինքը այնպիսի վիճակ կստեղծի, որ դատավորները գործը կբացեն: 

 

Կ.Ա. Հիմա, արտաքին գործոնի մասին: Ինձ թվում է, գուցե և սխալվում եմ, որ եթե հնարավոր լիներ չեզոքացնել արտաքին գործոնի ազդեցությունը, ապա առաջընթացը անմիջապես կգրանցվեր և իրավիճակը բավականին արագ կլուծվեր:

 

Մ.Ս. 1988-թ. ժողովուրդը երբ ուլտիմատում է դրել, որ մարտի 31-ից դուրս ենք գալիս փողոց, ցույցերը կանգնեցին, ասեցին՝ հիմա փորձեք նորից դուրս եկեք: Այն  աստիճանի հիստերիայի մեջ էին ընկել այն ժամանակի կոմունիստական կուսակցության վերնախավը, որ սովետական զորքեր էին բերել, ամբողջ Երևանը լցրել էին ներքին զորքերով, պարալիզացրել էին բնականոն կյանքը: Ի՞նչ է փոխվել:  Այո, զորքերը եկել են, բայց ժողովրդի վիճակը չի փոխվել: Դրանից հետո, մեքենաների ցույցեր սկսվեցին, ցույցերը ավելի սաստկացան:

Խաղ չկա, անհնար է դրա դեմ պայքարել: Մի քանի անգամ էլ ջրցան մեքենաներ ել բերեյն, ժողովուրդը վերցնելու էր այդ մեքենաները: Սա հոգեբանական պայքար էր: Հենց մարդիկ հասկանում են դրա էությունը, ոչ մի կուլտուրա, ոչ մի երկրում՝ կապ չունի դուրսը, թե ներսը՝ չի աշխատում, մեխանիզմ չկա ազդելու: Ինչ ուզում են թող գլխիդ սարքեն:  

Հայերին վախեցնում էին, չէ՞, որ գլխներիդ կսարքենք՝ «Այ տեսաք, Ուկրաինայում ինչ արինք, ձեր գլխին էլ կսարքենք» և այլն: Ընդամենը հոգեբանական սարսափ են գցում մարդկանց մեջ, իշխանությունների հույսը դա է: Բայց չեն հասկանում, որ դա էլ կարող է պայթյունի բերել:

 

 

oN THE TOPIC

Для нас это способ выживания, способ приспособления к жесткой реальности всего Кавказа. Что такое Кавказ – маленькие страны в окружении огромных империй. Соответственно есть глубокая традиция – кому-то кем-то казаться, от этого получать выгоды или по крайней мере не получать плохого.

Слабые стороны в сегодняшней армянской культуре - отсутствие серьезной мировоззренческой базы у гуманитарной науки - в частности, философской, культурологической и искусствоведческой. Она вся провинциально-описательная - нет ни идей, ни большой культуры понимания. В то время как творчество некоторых художников можно приравнять к высоким образцам мировой культуры.

Нас, квинтет социологов, авторов книги – Крэйга Калхуна, Иммануила Валлерстайна, Рэндалла Коллинза, Майкла Манна и меня, – объединяет уверенность в том, что судьба мира не предрешена. Есть определенные возможности, в сторону которых мир может качнуться. Надо понимать, что существует опасность фашизации. Компьютерная слежка – это реально, и надо сопротивляться уже сегодня.