tOPICS

Մի այդպիսի բարոյական կարգից, որին ասումենք այլ բառով թագաւորութիւն, զուրկ է Հայոց կեանքը. այս բանը յայտնի է ամենեցուն և ուրանալ կարող չէ ոչ ոք: Եւ այդ բարոյական կարգի չլինելութիւնը Հայոց մէջ թէ ի'նչ հետևանքներ ունի, հերիք էր միայն ասել այս տեղ, որ ոչինչ ազգի մէջ ուսմունք և գիտութիւնք ծաղկած չեն, ուր չէ եղել նոցա վերայ մի կարող իշխանական գաւազանի հովանաւորութիւն, ուր չէ եղել մի ազատ քաղաքական կեանք:

Նույն XVIII դարը, որը շեշտեց իր կրթված խավերի ինտերնացիոնալ գիտակցությունը (զանգվածները շարունակում էին մտածել և զգալ բացառապես տեղական համատեքստում),  նույնպես ականատես էր արդի ազգայնականության առաջին դրսևորումներին: Հետագա անտագոնիզմը ինտերնացիոնալիզմի և ազգայնականության միջև դեռևս լայնորեն հայտնի չէր: Նրանք ձևավորեցին նույն շարժման երկու կողմերը.