vIDEO

ՀԱՅ ԱԶԳԱՅԻՆ ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ ՍՓԻՒՌՔԻ ՄԷՋ (1921-1988) -1

 

Միչիգանի համալասարանի Դիրբոռն քաղաքաի մասնաճյուղի Հայկական հետազոտությունների ամբիոնի տնօրեն, պրոֆեսոր, Արա Սանջյանի հարցազրույցը Նոնա Շահնազարյանի հետ. մաս առաջին:

 

Առաջին համաշխարհային պատերազմը երկու կարեւոր դէպքով կը յատկանշուի հայ իրականութեան մէջ: Մէկը Մեծ Եղեռնն է՝ ցեղասպանութիւնը, որով դատարկուեցաւ Արեւմտեան Հայաստանը եւ ձեւով մը հայ կուսակցութիւններուն դուրս մղեց այն բնական միջավայրէն, որտեղ իրենք կ'ուզէին գործել: Երկրորդը, իհարկէ, ռուսական յեղափոխութիւնն էր Արեւելեան Հայաստանի մէջ, որուն յետեւանքով ստեղծուեցաւ խորհրդային իշխանութիւնը, եւ այդ խորհրդային իշխանութիւնը նաեւ կուլ տուաւ Հայաստանը 1920 թուականին: Հայաստանի մէջ ստեղծուեցաւ համայնավարական, խորհրդային վարչակարգը, ուր թոյլատրուած չէր աւանադական կուսակցութիւններուն գործել: Ուրեմն, մեր կուսակցութիւնները, ձեւով մը, խորհրդային տարիներուն գործեցին միայն այն երկիրներու մէջ, ուր խորհրդային ազդեցութիւն չկար: Այսինքն, մինչեւ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը անոնք չէին կրնար գործել Խորհրդային Միութեան մէջ, աւելի ուշ չկրցան գործել նաեւ համայնավարական դարձած պետութիւններու մէջ, ինչպէս Ռումանիան եւ Բուլղարիան էին: Ուրեմն, այս գործունէութիւնը մնաց բացառապէս այսպէս կոչուած կապիտալիստական Արեւմուտքի մէջ, եթէ այդ բառը կրնանք գործադրել, բացառելով Թուրքիան՝ Թուրքիո մէջ եւս հրապարակային գործունէութիւն չունէին:

....

Երեք կուսակցութիւններն ալ տակաւին իրենց քաղաքական իդէալը կը համարէին միացեալ, անկախ հայկական պետութեան մը ստեղծումը, այսինքն Արեւելահայաստան և Արեւմտահայաստան միասին, ուր ի վերջոյ բոլոր հայերը պիտի գան եւ միաւորուին եւ միասին կ'ապրին իբրեւ մէկ ազգ և ժողովուրդ:

Խնդիրն այն էր, որ ինչպէ՞ս հասնիլ այս նպատակին: Այս հարցը ունէր և սփիւռքեան յատուածը: Սփիւռքեան յատուածը այն էր, որ Սփիւռքի մէջ այս կուսակցութիւնները պէտք է կազմակերպեն նորաստեղծ հայ գաղութները և աշխատանք տանին, որ այդ գաղութները չձուլուին, չուծանան, չօտարանան: Այդ քաղաքականութեանը տրուեցաւ «հայապահպանում» անունը:

Նպատակն այն էր, որ հայերը, ապրելով իբրեւ հիւր տարբեր երկիրներու մէջ, պիտի պահեն իրենց հայկականութիւնը, հնարաւորին չափ պիտի չխառնուին հիւրընկալ երկրի ներքին գործերուն և պիտի սպասեն այն բախտորոշ ժամուն, երբ պիտի վերադառնան իրենց հայրենիք և վերստեղծեն հայկական պետութիւնը: Ընդհանուր գծերով այս էր իդէալական նպատակը: Բայց այստեղ կար նաեւ երկրորդ խնդիր մը՝ որ այդ միացեալ Հայաստանի մէկ մասի վրայ կար խորհրդային իշխանութիւն, որ ունէր իր հայկական ներկայութիւնը: Հայաստանի մէջ կային հայ համայնավարներ, որոնք կը համագործակցէին ռուս համայնավարներու հետ, իշխող տարրն էին եւ ունէին իրենց քաղաքական նպատակները, որոնք միշտ չէ, որ կը համընկնէին Սփիւռքի կուսակցութիւններու նպատակներու հետ:

Ինչպէ՞ս վերաբերուիլ այդ Խորհրդային Հայաստանին՝ այս կէտի շուրջ է, որ հայ քաղաքական երեք կուսակցութիւնները տարակարծիք դարձան եւ մօտաւորապէս 70 տարի՝ որքան որ Խորհրդային Միութիւնը գոյութիւն ունէր, այդ տարակարծիք վիճակը շարունակուեցաւ:

Դաշնակցութիւնը, հակառակ որ ինքնին ընկերվարական կ'ըսէր եւ այդ տարիներուն տակաւին ընկերվարական շարժման կամ, այսպէս կոչուած, Երկրորդ Ընկերվարականին (Սոցիալիստական Ինտերնացիոնալին) անդամ էր, ինքը շատ զօրաւոր  հակախորհրդային եւ հակահամայնավարական դիրքորոշում ունեցաւ՝ իր նպատակը շատ աւելի գերակշիռ էր կուսակցութեան համար, քան թէ իր ընկերվարութիւնը: Հնչակեանները, ձեւով մը, տարբեր էին համայնավարներէն, կ'ողջունէին Հայաստանի մէջ եղած համայնավարական իշխանութիւնը, իրենց հարազատ կը համարէին անոր գաղափարախոսութիւնը, բայց չէին կրնար համակերպուիլ այն գաղափարի հետ, որ Հայաստանի համայնավարները չեն ձգտիլ արեւմտահայ դատը հետապնդել եւ միացեալ Հայաստան գաղափարը ունենալ: Եւ այդ կէտի շուրջ է, որ անհնարին եղաւ Հնչակեան կուսակցութեան և Հայաստանի համայնավար կուսակցութեան միաձուլումը:

 

Ամէնատարօրինակը, թերեւս, ռամկավարներու դիրքորոշումն էր: Ռամկավարները, այսպէս, եթէ պիտակներ պիտի դնենք, ըլլալով լիբերալ-բուրժուական կուսակցութիւն, հետաքրքրական է, որ պատրաստ էին համագործակցելու Հայաստանին մէջ խորհրդային իշխանութեան հետ, ելնելով այն երեւույթէն, որ խորհրդային իշխանութիւնը նաեւ ռուսական իշխանութիւն է եւ Ռուսիա թէ Թուրքիա այլընտրանքի մէջ հայերը պէտք է ռուսական կողմը դիրքորոշուին, առաւել եւս, որ Հայաստանը շատ ծանր վնասուած էր նախորդ տարիներուն՝ հանգստի, վերակառուցման, կազդուրման կարիք ունէր եւ համայնավարները տուած էին այդ խաղաղութիւնը Հայաստանին, որով հնարաւոր էր մասամբ վերաշինել Հայաստանը եւ վերագտնել կորցրածը:

 

Այստեղ կար երկու առանցք, որուն շուրջ տեղի ունեցած են փոփոխութիւնները՝ այն է, որ ինչպէ՞ս վերաբերուիլ Խորհրդային Միութեան հետ, եւ դրանից ելնելով՝ ինչպէ՞ս վերաբերուիլ նաեւ Թուրքիոյ հետ:

....

Մինչեւ 1935 թ., երբ Խորհրդային Միութեան և Քեմալական հանրապետութեան յարաբերութիւնները քիչ թէ շատ բարեկամական էին, աւելի դիւրին էր Դաշնակցութեան համար կողմնորոշուիլը, քանի որ իր հայրենիքը իրանց մէջ բաժնած երկու կառավարութիւնները՝ քեմալական Թուրքիան և Խորհրդային Ռուսաստանը, դաշնակիցներ էին: Սակայն, 1935 թ. յետոյ քեմալական Թուրքիո և Խորհրդային Միութեան յարաբերութիւնները սկսան կամաց-կամաց վատթարանալ եւ ատիկա իր արձագանքը ունեցաւ յետագայ շրջանի քաղաքականութեան վրայ:

...

Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմը կարեւոր է, քանի որ հայերը, այսպէս կոչուած, հակա ստատուս-քուոյ (status quo) կազմակերպութիւն էին: Հայերը դժգոհ էին Առաջին համաշխարհային պատերզամէն յետոյ ստեղծուած համաշխարհային իրավիճակով, որ յաճախ կ'ըսեն Վերսալեան համակարգ: Վերսալեան համակարգը չէր տուած հայերուն այն, ինչ կ'ակնկալէին, այդ իմաստով Վերսալեան համակարգի բարեփոխումը կամ փլուզումը հայերուն համար նոր հնարաւորութիւններ կուտար: Եւ ատիկա նկատելի է սփիւռքահայ թերթերու մէջ, նոյնիսկ այն օրերուն, երբ Հիտլերը կը սկսի ուժեղանալ և կը սկսի մաս առ մաս քանդել Վերսալեան սիստեմը:

....

Խորհրդային յաղթանակը մեծ խնդիր մը պիտի չստեղծէր հնչակեաններուն եւ ռամկավարներուն համար, ընդհակառակը՝ Խորհրդային Միութեան եւ արեւմտեան երկրներու դաշնակցիլը պատերազմի ժամանակ իրենց համար նոյնիսկ դիւրացուցած էր աշխատանքի ծիրը,  քանի որ կարելի էր համ խորհրդային բանակի յաղթանակները գովերգել եւ նաեւ հայրենասէր երեւիլ ֆրանսիական իշխանութեան կամ ամերիկեան իշխանութեան առջեւ:

Դաշնակցութեան պարագայի մէջ շատ հետաքրքրական է, եւ կը կարծեմ, որ այս կարեւոր էթափ մըն է Դաշնակցութեան քաղաքականութիւնը հասկանալու համար: Դաշնակցութիւնը զգալիօրէն մեղմացուց իր հակախորհրդային քաղաքականութիւնը, սկսելով 1943 թ. եւ, ես կ’ըսէի մինչեւ, գոնէ, 1945 թ.: Սա, կարծեմ, ցոյց կու տայ, որ ոչ միայն պրակտիկ մօտեցում կար Դաշնակցութեան մօտ, այլ նաեւ վերջ ի վերջոյ տարածքային խնդիրներու լուծումը իրենց համար աւելի կարեւոր խնդիր էր, քան թէ տեսական հարցերու շուրջ համայնավար իշխանութեան ընդդիմանալը: Թէեւ այդ շրջանին, ինչքան գիտեմ, Դաշնակցութեան շատ, այսպէս, ամաչկոտ փորձերուն նոյնիսկ խորհրդային իշխանութեան հետ կապ հաստատելու եւ անոնց հետ համագործակցելու մոսկովեան եւ երեւանեան համայնավարական իշխանութիւններու կողմէն ընթացք չէ տրուած: Բայց, նաեւ, հոն հետաքրքրական է, որ խորհրդային իշխանութիւնները՝ յատկապէս Գարեգին Նժդեհի հանդէպ վերաբերմունքը ինձ համար շատ կարեւոր է, գիտէին եւ իրենց մտքի ծայրին ունէին այն երեւոյթը, որ եթէ այլ պատերազմ ըլլայ և Խորհրդային Միութիւնը եւ Թուրքիան հակադիր ճամբարներու մէջ ըլլան, Խորհրդային Միութիւնը կրնայ իր կապերը բարելաւել եւ համագործակցիլ Դաշնակցութեան հետ: Այսպիսի գործընթաց եղած է եւ առաւելագոյնը տեւած է, ինչպէս ըսի, մի քանի տարի:

....

Հայկական մասնակցութիւնը էմիգրանտ շարժման մէջ կար, Դաշնակցութեան միջոցով էր, բայց աւելի նուազ նուիրեալ մասնակցութիւն էր, քան թէ միւս յատուածներու, որոնք այդ Ռուսաստան-Թուրքիա երկընտրանքը չունէին, իսկ հայերը, այս պարագային՝ Դաշնակցութիւնը, ունէր այս երկընտրանքը: Ասիկա նիւթ մըն է, որ հայկական մասնագիտական պատմագրութեան կողմէն բաւական կերպով չէ ուսումնասիրուած, նոյնիսկ, առայժմ տակաւին իբրեւ սկզբնական շրջան անգամ փաստաթուղթերու ժողովածու չէ կազմուած, որպէսզի կարողանանք աւելի լաւ ուսումնասիրել: 

 

Դիտել Youtube-ում ՀԱՄԱՏԷՔՍՏ հանդեսի ալիքով

oN THE TOPIC

Նրանց համար, ովքեր զանգվածային ոճիրների վրա են աշխատում, մասնավորապես 1915 թ. դեպքերի, շատ կարևոր էր զոհի դերը լքել, ավելի վերևից դիտել և վերլուծել այս դեպքերը: Վերլուծել ոչ միայն իբրև հայկական երևույթ, այլ ունիվերսալ, միջազգային երևույթ, զանգվածային ոճիրների  մի մաս:

Հարկավոր է զանազանել Հայկական հարցը և ցեղասպանությունը:  Հայկական հարցը գոյություն ուներ, կասկած չկա: Ավելի ներքին հարցեր էին, կապված հողատիրության, կամ քրդերի հետ հարաբերությունների, ներքին իշխանական համակարգի, ժողովրդավարացման և ընդհանրապես հայերի ամենօրյա ապահովություն հետ:

Պատմաբանը իր դերի մեջ է՝ այսինքն ըմբռնել և որոշ կերպով աստիճանաբար հանրային կարծիքին փոխանցել իր հասկացած գիտելիքը: Նրբությունը հետևյալն է: Եթե վերցնենք հայկական և թուրքական պատմագրությունը, երբեմն շփոթություն կա, թե ո՞րն է պատմաբանի դերը ՝ պիտի դառնա դատախազ և որոշ կերպով դատավարություն պիտի պատրաստի, կամ պիտի մնա իր ավելի նեղ դերի մեջ: