vIDEO

ՀԱՅ ԱԶԳԱՅԻՆ ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ ՍՓԻՒՌՔԻ ՄԷՋ (1921-1988) -2

Միչիգանի համալասարանի Դիրբոռն քաղաքաի մասնաճյուղի Հայկական հետազոտությունների կենտրոնի տնօրեն, պրոֆեսոր, Արա Սանջյանի հարցազրույցը Նոնա Շահնազարյանի հետ. մաս երկրորդ:

 

 

Սառը պատերազմը այն շրջանն է, երբ Դաշնակցութեան համար խորհրդային վարչակարգի տապալումը  Հայաստանի մէջ կը դառնայ գերիւեր խնդիր: Եւ այդ շրջանն է, երբ Դաշնակցութիւնը աւելի կը մոտիկանայ արեւմտեան կառոյցներուն և կը հայտարարէ, թե ինքը ամբողջովին ազատ աշխարհին հետ է ընդդէմ խորհրդային բռնատիրութեան: Նոյնիսկ կը սկսի մեղմացնել իր պահանջատիրական ոճը Թուրքիայի հետ:

...

Յետագային, երբ Դաշնակցութիւնը փոխեց այս քաղաքականութիւնը ՝ ըստ հրատարակուած Դաշնակցութեան գրականութեան, բանաձեւումը այն էր, որ. «Մենք ակնկալիքներ ունէինք, որ Ամերիկան միջնորդ կ'ըլլայ մեզի եւ Թուրքիո միջեւ, բայց Թուրքիան որեւէ ձեւով զիջում ընելու որեւէ պատրաստականութիւն չունէր եւ ամերիկացիներն ալ որեւէ ձեւով Թուրքիո վրայ ճնշելու պատրաստականութիւն չունէին»:
Մօտաւորապէս այս շրջանին է, որ յարաբերութիւնները շատ վատթարացան երկու իմաստով. դարձան աւելի միջազգային՝ գլոբալ, եւ երկրորդը՝  ինչ-որ տեղ աւելցաւ նաեւ փոխադարձ սպանութիւններու և փոխադարձ ահաբեկչութիւններու չափը. թէեւ պէտք է ըսել, որ նոյնիսկ առաջին հանգրւանին եղած են դէպքեր, երբ քաղաքական հիմքի վրա հայերն իրար սպանած են Սփիւռքի մեջ նոյնիսկ 1945-էն յառաջ: Բայց, 1947 թ. յետոյ, յատկապէս Մերձաւոր Արեւելքի մէջ, ասիկա շատցաւ և դրսեւորուեցաւ, գիտէ՜ք, կեանքի բոլոր բնագաւառներում:

...

Դժբախտաբար, ես հնարաւորութիւն չունեմ անձամբ ստուգելու, բայց Նիկոլ Շահգելդիանի անտիպ թէզը կայ (ինքը այդ ժամանակ Դաշնակցութեան անդամ էր եւ մուտք ունեցած էր Դաշնակցութեան արխիւներ՝ հնարաւորութիւն մը, որ պատմաբաններու մեծ մասը չունեն), որը պաշտպանուած է Կոլումբիայի համալսարանի մէջ 70-ական թուականներուն: Հոն կ'ըսե թէ ՝ 1951 թ. Դաշնակցութեան ընդհանուր համագումարը քվեարկեց բանաձեւ, որտեղ առաջին անգամ ընդունեցաւ հնարաւորութիւնը, որ ոչ դաշնակցական հայ հոսանքներու դէմ պայքարելու ժամանակ Դաշնակցութիւնը կրնա գործակցիլ ոչ հայկական ուժերու հետ: Այսինքն,  եթէ ճիշտ է ըսուածը, որոշ չափով գլոբալացումն է:


Եւ նաեւ ասիկայ այն շրջանն է, ուր Ստալինը կը մահանայ եւ հաջորդ՝ խրուշչովեան վարչակարգը, աւելի ճկուն քաղաքականութիւն կ'ունենայ Երրորդ աշխարհի նկատմամբ: Երբ որ Ստալինը ընդհանրապէս մէծ կարծիք չունէր այդ շարժումներուն վերաբերեալ եւ հարցը աւելի սեւ ու սպիտակ կը տեսնէր, խրուշչովեան վարչակարգը կը կարծէր, որ ապագաղութացման շարժումներուն մէջ այդ ուժերը կրնան Խորհրդային Միութեան դաշնակիցը ըլլալ  իմպերիալիզմին դէմ պայքարի մէջ: Եւ, այդ իմաստով, հայկական գաղութներն ալ Խորհրդային իշխանութիւնը սկսաւ տեսնել իբրեւ մէկ միջոց իր ազդեցութիւնը արտասահմանի մէջ տարածելու համար:

...

Այդ ամբողջ իրերու մէջ յարաբերություններու սրումը կը տեսնինք. Դաշնակցութիւնը աւելի ու աւելի կը մոտիկանայ Ամերիկային, միւս հոսանքները կը սկսեն աւելի մոտիկանալ Խորհրդային Միութեան եւ ասիկա յատկապէս 1950-ական թվականներուն շատ յստակ է եւ յատկապէս Մերձավոր Արևելքի մէջ՝ հիմնական թատերաբեմը Լիբանանը եւ Սուրիան կ'ըլլան:

...


Ձեւով մը, 1965 թ. Եղեռնի 50-ամեակը վերջակէտն էր, կարծէս, այս պայքարներուն եւ նոր սկիզբը: Անշուշտ, այդ փոփոխութիւնը մէկ օրէն չէ, որ տեղի ունեցած է՝ պէտք է ըսել, որ, գոնէ Միջին Արեւելեան համատեքստի մէջ, ես կը կարծեմ, որ Դաշնակցութեան քաղաքականութիւնը փոխւելու սկսած է 1958 թ. վերջաւորութեան - 1959 թ. սկսեալ եւ կամաց-կամաց, քայլ առ քայլ տէղի ունեցած են տարբեր մօտեցումներ, որուն հիման վրայ 1965 թ. հնարաւոր եղաւ եթէ ոչ  բոլոր կուսակցություններու համագործակցութեամբ նշել Եղեռնը, ապա իրենց համաձայնությամբ թոյլ տալ, որ հայկական երեք կրոնական համայնքները միասին պաշտօնապէս գլխավորեն Եղեռնի 50-ամեակի արարողությունները:  50-ամեակէն յետոյ այս ուղղութիւնը ուժեղացաւ. այսինքն՝ հակաթուրքական քաղաքական աշխատանքը, դարձաւ շատ աւելի կարեւոր, քան թէ Խորհրդային Միութեան հանդէպ ունեցած հակամարտ կարծիքները:

...

Միաժամանակ Դաշնակցութեան կարծր դիրքորոշումը խորհրդային իշխանութեան նկատմամբ, մինչեւ, ասենք, 50-ականներու վերջը  60-ականներու սկիզբը, սկսեց կամաց-կամաց փոխուիլ: Պատճառները դժվար է ասել, քանի որ մենք բոլոր ներկուսակցական արխիւային նիւթեր չունինք, բայց կարելի է մի քանի ենթադրութիւններ ընել: Մեկը՝ սերնդափոխաութիւնն է՝ ինչպէս որ 50-ականներուն կովկասեան էմիգրանտական շարժումները վերջացան սերնդափոխութեան եւ նոր սերունդներու չգոյութեան պատճառով՝ Դաշնակցութեան մէջ ամբողջ արեւելահայ այդ սերունդը, որ Հայաստանի հանրապետութեան անկախութեան կարճ շրջանին (1918-1921 թթ.) ղեկաւար դիրքերու վրայ էր՝ իրենք ալ, Աստծո կամքով, կամաց-կամաց սկսան լքել այս աշխարհը: Եւ, յատկապէս 1955-1959 թթ., շատ կարեւոր երեք-չորս այդպիսի դէմքեր, որոնք շատ բարձր պաշտոններ ունէին, բոլորն ալ բնական մահով՝ տարիքի բերումով, կը մահանան: Եթէ կը տեսնինք ո՞վ կուգա զիրէնք փոխարինելու՝ կուգան ծագումով արեւմտահայ..., որոնք իրենց աչքերով տեսած էին Բեյրութի, Հալէպի թշվառ գաղթականները, եւ այդ արեւմտահայ ձգտումները կամաց-կամաց կը զորանան կազմակերպութեան մէջ:

...

Մերձաւոր Արեւելքի երկրներու քաղաքական խնդիրները անխուսափելիօրէն ազդեցին նաեւ տեղի հայ համայնքներու աշխարհահայացքի վրայ:    

...

60-ական թվականներու վերջավորութեամբ նոյնիսկ կը ստէղծուին ուղղակի կապեր Դաշնակցութեան և Հայաստանի համայնավար իշխանութիւններու միջեւ: Կարծեմ, մօտ 10-15 տարուայ ընթացքին առնուազն 8-12 գաղտնի հանդիպումներ եղած են: Որեւէ մէծ արդիւնք չէն բերել, բայց, վերջ ի վերջոյ, ցույց կու տան կողմերուն իրար հանդէպ բարելաւումը: Դաշնակցական մամուլին մէջ, գրեթէ կը վերանայ քննադատութիւնը Հայաստանի համայնավար ղեկավարներու հանդէպ՝ քննադատութիւնը աւելի շատ Մոսկուայի հանդէպ էր:

...

Առաջ եկավ, այսպէս ասած, հակաթուրքական քաղաքականութիւնը, որը, կրնանք ըսել, երեք ճակատի վրա էր՝ ներքին քարոզչական, որուն մէկ դրսեւորումը բնականաբար այս շարժումներն էին 1970-80-ականներուն՝ սպանիլ արտասահմանի մեջ թուրքական դեսպանատան ներկայացուցիչներ: Այստեղ հնչակյանները և ռամկավարները գործ չունէին եւ Դաշնակցութեան հիմնական մրցակիցը ներհայկական գետնի վրա ստեղծուած անկախ կազմակերպութիւն մըն էր՝ Հայաստանի Ազատագրութեան Հայ Գաղտնի Բանակը (ՀԱՀԳԲ- ASALA): Մրցակցութիւնը այդ երկու կազմակերպութիւնների՝ Դաշնակցութեան հովանավորութիւնը կամ համակրանքը վայելող Արդարութեան մարտիկներուն (ՀՑԱՄ-JCAG) եւ ԱՍԱԼԱ-ի միջեւ շատ սուր էր՝ նոյնիսկ փոխադարձ սպանութիւնների մակարդակի հասաւ լիբանանեան շրջագիծէն ներս 80-ական թուականներուն: Բայց, ընդհանուր գիծը կար՝ Թուրքիո վրա շեշտադրումը:

 
...

1960-ականներուն Հայաստանի համայնավար իշխանութիւնները վատ պիտի զգային եթէ ռամկավարները եւ հնչակեանները համագործակցէին Դաշնակցութեան հետ: 70-ականներուն, յատկապէս Լիբանանու մէջ՝ նոյն իշխանութիւններն ողջունեցին պատերազմի ընթացքին չեզոք մնալը՝ հակառակ անոր, որ համայնավար կուսակցութիւնը Լիբանանի՝ կողմն էր, հակառակ անոր, որ Խորհրդային Միութիւնը չեզոք չէր՝ բայց հայերուն առանձնայատուկ դիրքը եւ Երեւանը ընդունեց, եւ Մոսկվան:

 

Դիտել ամբողջությամբ Youtube-ում ՀԱՄԱՏԷՔՍՏ հանդեսի ալիքով

oN THE TOPIC

Նրանց համար, ովքեր զանգվածային ոճիրների վրա են աշխատում, մասնավորապես 1915 թ. դեպքերի, շատ կարևոր էր զոհի դերը լքել, ավելի վերևից դիտել և վերլուծել այս դեպքերը: Վերլուծել ոչ միայն իբրև հայկական երևույթ, այլ ունիվերսալ, միջազգային երևույթ, զանգվածային ոճիրների  մի մաս:

Հարկավոր է զանազանել Հայկական հարցը և ցեղասպանությունը:  Հայկական հարցը գոյություն ուներ, կասկած չկա: Ավելի ներքին հարցեր էին, կապված հողատիրության, կամ քրդերի հետ հարաբերությունների, ներքին իշխանական համակարգի, ժողովրդավարացման և ընդհանրապես հայերի ամենօրյա ապահովություն հետ:

Պատմաբանը իր դերի մեջ է՝ այսինքն ըմբռնել և որոշ կերպով աստիճանաբար հանրային կարծիքին փոխանցել իր հասկացած գիտելիքը: Նրբությունը հետևյալն է: Եթե վերցնենք հայկական և թուրքական պատմագրությունը, երբեմն շփոթություն կա, թե ո՞րն է պատմաբանի դերը ՝ պիտի դառնա դատախազ և որոշ կերպով դատավարություն պիտի պատրաստի, կամ պիտի մնա իր ավելի նեղ դերի մեջ: