vIDEO

ՀԱՅ ԱԶԳԱՅԻՆ ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ ՍՓԻՒՌՔԻ ՄԷՋ (1921-1988) -3

Միչիգանի համալասարանի Դիրբոռն քաղաքաի մասնաճյուղի Հայկական հետազոտությունների կենտրոնի տնօրեն, պրոֆեսոր, Արա Սանջյանի հարցազրույցը Նոնա Շահնազարյանի հետ. մաս երրորդ:

 

Որքան ատեն որ հարցը պահանջատիրական էր՝ Լեռնային Ղարաբաղը պէտք է անջատուի Ատրպէճանէն եւ մաս կազմէ Հայաստանին, այդ նպատակը երեք կուսակցութիւններուն համար ընդունելի էր. բան մըն էր, որ տասնամեակներ շարունակ իրենք պահանջած էին:

...

Խնդիրը, բայց, աւելի բարդացաւ, երբ որ 1988 թ. ամառուընէ յետոյ Ղարաբաղեան պահանջատիրութեանը աւելացաւ նաեւ Հայաստանի անկախացման կամ աւելի շատ ինքնուրույնութիւն ստանալու պահանջը՝ այսինքն, Խորհրդային Միութիւնէն անջատուելու –չանջատուելու խնդիրը: Այս պարագային, սփիւռքային բոլոր կուսակցութիւններն ալ աւելի կամ պակաս չափով վերապահ էին, ունէին մտահոգութիւններ, յատկապէս կապուած պաշտպանական համակարգի հետ, որովհետեւ կը վախնային, որ անկախ Հայաստանը առանձին թոյլ կրնայ ըլլալ թուրքական ախորժակներու դէմ:

...

Ի վերջոյ, 1990 թ. երեք կուսակցութիւններն ալ հայտարարեցին, որ իրենք Հայաստանի մէջ ներկայ են եւ, երբ որ Հայաստանի մէջ ընդունուեցաւ բազմակուսակցութեան մասին օրէնքը (նախքան Հայաստանի Խորհրդային Միութիւնէն դուրս գալը), այդ կուսակցութիւնները գրանցման աշխատանքներ տարան:

...

Դաշնակցութեան պարագային անհնարին էր, որ կուսակցութիւնը չձգտէր Հայաստան վերադառնալ, քանի որ 70 տարի այդ կուսակցութիւնը իր շարքերին առջեւ այն դիրքորոշում բռնած էր, որ միակ պատճառը, որ Հայաստանի մէջ դաշնակցական իշխանութիւն չկայ՝ Հայաստանի մէջ Կարմիր Բանակի ներկայութիւնն է:

...

Ի վերջոյ, Դաշնակցութիւնը շարունակեց երկար ժամանակ ընդդիմանալ Հայոց համազգային շարժմանը (ՀՀՇ). մինչեւ Լեւոն Տէր-Պետրոսեանի հրաժարականը՝ 1998 թ. յարաբերութիւնները խիստ լարուեցան: Դաշնակցութիւնը եւս շատ քննադատական դիրք բռնեց Սփիւռքի մէջ Տէր-Պետրոսեանի դէմ անձամբ եւ անոր իշխանութեան դէմ:

...

Արդէն Տէր-Պետրոսեանի իշխանութիւնէն հեռանալէն յետոյ նոր իշխանութիւնները ընդհանրապէս տարբեր քաղաքականութիւն մշակած են Սփիւռքի հանդէպ՝ ըլլայ ՛ Ռոբերտ Քոչարեանը, ըլլայ ՛ Սերժ Սարգսեանը. փոխանակ հակադրուելուն, ձեւով մը (ես այդ ռուսական բառը կ'օգտագործեմ) ՝ կոպտացիայի կ'ենթարկեն, այսինքն՝ կը մտցնեն իրենց շրջանակի մէջ: Բայց, ըստ էութեան, հոն եւս չէնք կրնար ըսել, որ երեք կուսակցութիւնները որեւէ լուրջ դեր կը խաղան այսօր քաղաքականութեան մէջ:

...

Անկախ նրանից, թէ այս վայրկեանին Դաշնակցութիւնը կառաւարամէտ է, թէ ընդդիմադիր, ռամկավարները կամ հնչակեանները կառավարամէտ են, թէ՛ ընդդիմադիր՝ Հայաստանի մէջ այս կուսակցութիւններն անցում կատարած են դէպի կառաւարութիւնը պաշտպանելու կամ կառաւարութեանը հակադրուելուն վերջին 20 տարուայ ընթացքին՝ այդ յարաբերութիւնները նոյն ձեւով վճռորոշ չէին Սփիւռքի մէջ իրենց յարաբերութիւնները ճշտելու համար:

...

Ընդհանրապես, այսօր անկախ Հայաստանի քաղաքական համակարգը շատ հեռու է կայուն եւ արդիւնաւէտ քաղաքական համակարգէն: Շատ բաներով այն իդեալական պատկերը, որ մենք կ'ունենանք քաղաքական գիտութիւններու դասագիրքերուն մէջ, այսօր Հայաստանի մէջ չկայ: Եւ սփիւռքէն վերադարձած կուսակցութիւններն ալ այդ ողբերգութեան մաս կը կազմեն: Այսինքն, Հայաստանի մէջ քանի որ չկայ  քաղաքական յստակ համակարգ, յստակ աջակողմեան-ձախակողմեան կուսակցութիւններ, յստակ կուսակցական ծրագիրներ, տնտեսութեան յառաջընթացին մասին տարբերակուած մօտեցումներ եւ այլն՝ հայ քաղաքական կուսակցութիւնները այս քաոսի մէջ են, որ այսօր մենք կը կոչենք Հայաստանի քաղաքական համակարգ:

...

Դժբախտաբար, այսօր Հայաստանի մէջ քաղաքական պայքարը սա է. ընդդիմութիւնը կ'ըսէ, որ իշխանաւորները գող են, եւ ատկէ դուրս աւելի լուրջ պայքար չկայ:

...

Ի՞նչ ձեւով հայ կուսակցութիւնները կրնան նպաստել այս քաղաքական բանավէճին, (որը շատ-շատ կարեւոր է, եթէ օր մը Հայաստանը պիտի դառնայ կայուն ժողովրդաւարական պետութիւն: Գրեթէ ոչնչով: Ուրեմն,պէտք է յետադարձ հայացք մը նետենք մեր կուսակցութիւններու վրա:

Մեր կուսակցութիւնները կռուած են բռնատիրութեան դէմ՝ սկսելով Օսմանեան իշխանութիւնէն եւ ցարական պետութիւնէն, ընդամէնը ունեցած են երկու տարուայ անկախ Հայաստանի մը փորձ, որ շատ-շատ քիչ է, եւ դարձեալ հարցերու մեծ մասը արտաքին սահմանները ճշտելու խնդիրներ էին, քան թէ երկիրը ղեկաւարելու: Յետոյ սփիւռքեան պայմաններու մէջ իրենց մտահոգութիւնները եղած են զուտ կազմակերպչական, համայնքային գետնի վրայ եւ իրենց ապրած երկիրներու մէջ տնտեսական եւ պետական շինարարութեան քաղաքական հարցերուն գրեթէ չեն մասնակցած:
Ուրեմն, չունինք փորձ, երկրորդը՝ չունինք նոյնիսկ գրականութիւն: Եթէ մենք այսօր նայինք, թէ երեք կուսակցութիւնները 125 տարուայ ընթացքին քաղաքական ի՞նչ գրականութիւն արտադրած են, այնտեղ համարեայ բան չենք գտնէր ժողովրդավարութեան մասին կամ ազատականութեան մասին: Ընդհանրապես, այն թեմաները հայրենիքն է, հայրենասիրութիւնը, որոշ չափով նաեւ ընկերվարութիւնը՝ սոցիալիզմը: Ամբողջ այդ բանավէճի պակասը շատ կարեւոր է:

Երկրորդ խնդիր մը՝ Սփիւռքի պրոբլեմն է: Սփիւռքը կրնայ այսօրուայ դրութեամբ բաւականին յաջողակ, զարգացած անհատներ արտադրել: Ամենամեծ օրինակը՝ Դարոն Աջեմօղլուն է, ով այսօր բաւականին ծանօթ հեղինակ է արտասահմանին մէջ, Հայաստանի մասին կարծիք հայտնելու պատրաստականութիւն ունի, մի քանի անգամ մասնակցած է բանավէճերուն: Բայց անդին կրնանք ըսել, որ իրեն նման անձ մը որեւէ սփիւռքահայ քաղաքական մտքի հոսանքի մաս չի կազմէր, իրեն նման մարդիկ չկան մեր կուսակցութիւններու, մեր ազգային կառույցներու մէջ, որոնք այսպիսի հարցեր բարձրացնէին: Եւ, այդ իմաստով, մեր սփիւռքեան կուսակցութիւններուն համար աւելի հանգիստ է, յատկապէս վերջին 50 տարիներուն, խօսիլ Հայկական ցեղասպանութեան ճանաչման, Թուրքիո հետ յարաբերութիւններու, Թուրքիո հետ հողային պահանջի մասին, քան այն մասին, ինչ որ կարեւոր է այսօր Հայաստանի մէջ ապրող ժողովրդին համար՝ ունենալ պետութիւն, որ արդիւնաւէտ է, որտեղ մարդիկ չեն ուզէր արտագաղթել, այլ ընդհակառակը՝ այնքանով է արդիւնաւէտ, որ նաեւ, յատկապէս, ոչ շատ զարգացած երկիրներէն հայկական գաղութներէն մարդիկ կ'ուզենան գան եւ հոն ապրին:

...

Այդ ամբողջ խնդիրներու մէջ անգամ հայ կուսակցութիւնները, դժբախտաբար (փորձը ցոյց տուաւ), չունին այդ պոտենցիալը, որպէսզի լուրջ կերպով կարողանան մասնակցիլ: Եւ այդ կուսակցութիւնները կարեւոր օղակ մը պիտի դառնային Սփիւռքի մէջ անհատները Հայաստանին կապելու՝ բայց այդ ալ չեղաւ:

 

Դիտել ամբողջությամբ Youtube-ում ՀԱՄԱՏԷՔՍՏ հանդեսի ալիքով

 

oN THE TOPIC

Նրանց համար, ովքեր զանգվածային ոճիրների վրա են աշխատում, մասնավորապես 1915 թ. դեպքերի, շատ կարևոր էր զոհի դերը լքել, ավելի վերևից դիտել և վերլուծել այս դեպքերը: Վերլուծել ոչ միայն իբրև հայկական երևույթ, այլ ունիվերսալ, միջազգային երևույթ, զանգվածային ոճիրների  մի մաս:

Հարկավոր է զանազանել Հայկական հարցը և ցեղասպանությունը:  Հայկական հարցը գոյություն ուներ, կասկած չկա: Ավելի ներքին հարցեր էին, կապված հողատիրության, կամ քրդերի հետ հարաբերությունների, ներքին իշխանական համակարգի, ժողովրդավարացման և ընդհանրապես հայերի ամենօրյա ապահովություն հետ:

Պատմաբանը իր դերի մեջ է՝ այսինքն ըմբռնել և որոշ կերպով աստիճանաբար հանրային կարծիքին փոխանցել իր հասկացած գիտելիքը: Նրբությունը հետևյալն է: Եթե վերցնենք հայկական և թուրքական պատմագրությունը, երբեմն շփոթություն կա, թե ո՞րն է պատմաբանի դերը ՝ պիտի դառնա դատախազ և որոշ կերպով դատավարություն պիտի պատրաստի, կամ պիտի մնա իր ավելի նեղ դերի մեջ: